Καθαρό δάσος ή γυμνό δάσος;

του Παύλου Κωνσταντινίδη *

Τα τελευταία χρόνια η δημόσια συζήτηση για την αντιπυρική προστασία κυριαρχείται από τη λέξη «καθαρισμός». Το πρόγραμμα Antinero και η εφαρμογή ελεγχόμενων καύσεων προβάλλονται ως εργαλεία πρόληψης. Η μείωση της καύσιμης ύλης είναι πράγματι αναγκαία. Το ερώτημα όμως είναι άλλο. Πόση και με ποιον τρόπο. Σε ένα μεσογειακό πευκοδάσος όπως τα δάση χαλεπίου και τραχείας πεύκης δεν είναι μόνο οι κορμοί. Είναι φυτοκοινωνία. Δηλαδή οργανωμένη συμβίωση ειδών σε πολλαπλά στρώματα. Ανώροφος, υπόροφος, ποώδης βλάστηση, ριζόσφαιρα. Όταν αφαιρείται ο υπόροφος, αφαιρείται λειτουργία.

Η αθέατη εργασία των θάμνων Θάμνοι όπως το πουρνάρι (Quercus coccifera), η κουμαριά (Arbutus unedo), ο σχίνος (Pistacia lentiscus), το φιλλύκι (Phillyrea latifolia:

• Διανοίγουν ρωγμές σε συμπαγή ασβεστολιθικά πετρώματα, διευκολύνοντας τις ρίζες των πεύκων να διεισδύσουν σε βαθύτερα στρώματα.
• Σταθεροποιούν τα ανώτερα εδαφικά στρώματα.
• Εμπλουτίζουν το έδαφος με οργανική ουσία.
• Δημιουργούν μικροκλίμα όπου εγκαθίστανται νεαρά πεύκα.
• Συμμετέχουν σε κοινά μυκορριζικά δίκτυα απαραίτητα για τη δέσμευση του αζώτου και όχι μόνο.

Επομένως οι θάμνοι δεν είναι «άχρηστη βλάστηση» που μπορεί να αφαιρείται χωρίς οικολογική συνέπεια. Αντίθετα είναι δομικό στοιχείο ανθεκτικότητας. Η οριζόντια απομάκρυνσή τους απλοποιεί τη δομή. Και τα απλοποιημένα οικοσυστήματα είναι πολύ ευάλωτα. Τι συμβαίνει όταν αφαιρείται ο υπόροφος

1. Αυξάνεται η επιφανειακή απορροή και η διάβρωση του εδάφους.
2. Το έδαφος υπερθερμαίνεται και χάνει πολύτιμη υγρασία.
3. Διαταράσσονται οι μικροβιακές και μυκορριζικές σχέσεις.
4. Η φυσική αναγέννηση δυσχεραίνεται.

Το αποτέλεσμα: δάσος εκτεθειμένο. Η ελεγχόμενη καύση Η ελεγχόμενη καύση μπορεί να αποτελέσει εργαλείο σε συγκεκριμένες συνθήκες. Όμως η εφαρμογή της σε φτωχά, ρηχά μεσογειακά εδάφη ενέχει κινδύνους: 

• Απώλεια οργανικής ουσίας 
• Μείωση μικροβιακής δραστηριότητας 
• Προσωρινή αύξηση διάβρωσης 
• Εξάντληση υπόγειων αποθεμάτων ενέργειας σε θαμνώδη είδη 

Όταν η καύση επαναλαμβάνεται, η φυτοκοινωνία μεταβαίνει σε απλούστερη μορφή. Η πολυπλοκότητα μειώνεται. Και μαζί της μειώνεται και η ανθεκτικότητα. Το κρίσιμο σημείο Πρόληψη δεν σημαίνει απογύμνωση. Σημαίνει στοχευμένη παρέμβαση, με γνώση της φυτοκοινωνικής δομής και της οικολογικής διαδοχής. Η μείωση καύσιμης ύλης μπορεί να γίνει επιλεκτικά. Με διατήρηση θύλακων υπορόφου. Με διαφοροποίηση ανάλογα με το έδαφος, την κλίση, την ηλικία της συστάδας. Το δάσος δεν είναι στρατόπεδο για να «καθαρίζεται». Είναι ζωντανό σύστημα. Αν θέλουμε πραγματική ανθεκτικότητα Η ανθεκτικότητα των μεσογειακών δασών βασίζεται: 

• Στην πολυστρωματική δομή 
• Στη συνεργασία ειδών 
• Στη σταδιακή διαδοχή 
• Στη διατήρηση της οργανικής ουσίας

 Όταν η διαχείριση αγνοεί αυτά τα στοιχεία, η πρόληψη μετατρέπεται σε υποβάθμιση. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα παρέμβουμε. Το ερώτημα είναι αν θα παρέμβουμε με οικολογική γνώση ή με μηχανιστική λογική. Καθαρό δάσος μπορεί να φαίνεται ασφαλές. Το γυμνό δάσος όμως είναι εύθραυστο και οδηγεί σε μη αναστρέψιμες υποβαθμίσεις. Γι΄ αυτό όσοι γνωρίζουμε αγωνιούμε. * O Παύλος Κωνσταντινίδης εργάστηκε ως τακτικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Θεσσαλονίκης. Είναι διαχειριστής της ομάδας  ΔΑΣΙΚΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ- ΔΑΣΙΚΕΣ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ.

Από το Δασικό Κτηματολόγιο στους Δασικούς Χάρτες και το Κτηματολόγιο

Από την σύσταση του Ελληνικού Κράτους το 1830, δεν κατέστη δυνατή η καταγραφή και οριοθέτηση των δασών και δασικών εν γένει εκτάσεων μέχρι την σύνταξη του Εθνικού Κτηματολογίου και της κατάρτισης των Δασικών Χαρτών.

Στη μεταπολίτευση το 1976, το Ελληνικό Κράτος επέδειξε τη βούληση να επιλύσει το ιδιοκτησιακό καθεστώς των δασών με τη σύνταξη του Δασικού Κτηματολογίου. Ο όρος «Δασικό Κτηματολόγιο» αφορά στην οριοθέτηση των δασών και εν γένει δασικών εκτάσεων καθώς και την καταγραφή των εμπραγμάτων δικαιωμάτων επί αυτών. Θεσπίστηκε με το ν. 248/1976 «Περί φύλλου καταγραφής, μητρώου ιδιοκτησίας και οριοθεσίας των δασικών εκτάσεων και προστασία των δημόσιων δασικών εκτάσεων». Ωστόσο το έργο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Οι Κτηματικοί Χάρτες που συντάχθηκαν κάλυψαν έκταση μόλις 3.033.987,45 στρεμ.

Οι Δασικοί Χάρτες στο πλαίσιο της σύνταξης του Εθνικού Κτηματολογίου αποτελούν την εξέλιξη του Δασικού Κτηματολογίου. Ουσιαστικά, η κτηματογράφηση σε συνδυασμό με το Δασικό Χάρτη αποτελεί την σύγχρονη εκδοχή του Δασικού Κτηματολογίου.

Γιατί όμως μας ενδιαφέρουν τα δάση; H απάντηση είναι απλή. Τα δάση και οι δασικές εκτάσεις στην Ελλάδα καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της χερσαίας επιφάνειάς της και το ιδιοκτησιακό τους καθεστώς δεν έχει επιλυθεί.

Τα δάση και οι δασικές εν γένει εκτάσεις δεν αποτελούν συμπαγείς δασοσκεπείς περιοχές, περιορισμένες στις ορεινές και ημιορεινές περιοχές της Ελλάδος. Αντίθετα εναλλάσσονται με άλλες μορφές κάλυψης γης μέχρι να καταλήξουν στις πεδιάδες και στη θάλασσα. Από τα μεγαλύτερα υψόμετρα προς τα χαμηλότερα, τα δάση καταστράφηκαν από δασικές πυρκαγιές, και υποβαθμίστηκαν σε άλλα οικοσυστήματα (π.χ. θαμνώνες) ή άλλαξαν μορφή και χρήση λόγω ανθρωπογενών επεμβάσεων (π.χ. εκχερσώσεις).

Δεν περιορίζονται μόνο στις ορεινές περιοχές της χώρας αλλά σε πολλές περιπτώσεις επεκτείνονται ως την ακτογραμμή (βλ. Χαλκιδική, Εύβοια, Σποράδες, Μαγνησία, Σάμος, Θάσος. Επτάνησα, κ.λπ.) και περιβάλλουν πόλεις και οικισμούς (βλ. Αττική). Συνεπώς, συνδέονται τόσο με την υγεία και την ποιότητα της ζωής μας όσο και με την οικονομική αξία της γης.

Σήμερα όμως λόγω των Δασικών Χαρτών γνωρίζουμε επ’ ακριβώς την επιφάνεια που καλύπτουν τα υφιστάμενα δάση και οι εν γένει δασικές εκτάσεις της χώρας στο σύνολό τους. Σύμφωνα λοιπόν με την ανάρτηση των Δασικών Χαρτών σε εθνικό επίπεδο, η οποία έλαβε χώρα το 2022, η επιφάνεια αυτή ανέρχεται σε 73,8 εκ. στρέμ. και καταλαμβάνει το 56,3% της χώρας!

Εάν δεν υπάρξουν νεότερες νομοθετικές πρωτοβουλίες για το χαρακτήρα (δασικό/μη δασικό) των εκτάσεων, οι Δασικοί Χάρτες οδεύουν προς την ολική κύρωσή τους. Η κτηματογράφηση όμως με την οποία επιλύεται και το ιδιοκτησιακό καθεστώς των δασών και δασικών εκτάσεων βρίσκεται ακόμη στο 70% της χώρας και συνεπώς η ολοκλήρωσή της θα πρέπει να επισπευσθεί.

Η γνώση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των δασών και των δασικών εκτάσεων αποτελεί κρίσιμη πληροφορία για την αποτελεσματική προστασία τους, το σχεδιασμό και τη διαχείριση των φυσικών τους πόρων, την διαχείριση γης καθώς και όλες τις δράσεις και εργασίες οι οποίες λαμβάνουν χώρα εντός αυτών.

Από την άλλη πλευρά οι πολίτες-ιδιοκτήτες οφείλουν να γνωρίζουν την πραγματική κατάσταση των ακινήτων τους μέσω εξειδικευμένων συμβούλων προκειμένου να προβούν στις ανάλογες ενέργειες και να αξιοποιήσουν υπέρ τους τις πρόσφατες ευεργετικές νομοθετικές ρυθμίσεις για την εξαίρεση των ακινήτων τους από τις προστατευτικές διατάξεις της δασικής νομοθεσίας (νόμιμες οικοδομικές άδειες, δασωμένοι αγροί, αναγνώριση κυριότητας σε χορτολιβαδικές εκτάσεις, διόρθωση κτηματολογικών εγγραφών όπου το Δημόσιο εμφανίζεται λανθασμένα ως ιδιοκτήτης σε δασικές/χορτολιβαδικές εκτάσεις).

* Ο Μόσχος Βογιατζής είναι Επ. Καθηγητής Τοπογραφίας και Δασικού Κτηματολογίου, Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος, Σχολή Γεωπονίας Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

daily.nb.org